बृहन्महाराष्ट्र मंडळाचं १७वे अधिवेशन नुकतेच लॉस एंजेलिसमध्ये पार पडले. मराठी अमेरिकनांचा तीन दिवसांचा सांस्कृतिक-बौद्धिक, व्यावसायिक उत्सव असलेल्या तीन पिढ्यांच्या या सोहळ्याचे वेगळेपण म्हणजे यावेळी पहिल्यांदा 'उत्तररंग' परिषदेला वाहिलेला एक संपूर्ण दिवस! तीनशे लोकांची उपस्थिती परिषदेची गरज अधोरेखित करत होती.
स्थलांतर करून अमेरिकेत आलेल्या लोकांना आयुष्याच्या पूर्वकाळाचा तसा उत्तरकाळाचाही वेगळा विचार करावा लागतो. विशेषतः साठ-सत्तरच्या दशकात आलेली पहिली पिढी आता निवृत्त झाली आहे. यासाठी जानेवारी २००४ पासून बृ. म. वृत्तात 'उत्तररंग' हे सदर गेली १०/१२ वर्षं सातत्यानं सुरू ठेवून डॉ. अशोक सप्रे आणि विद्या सप्रे यांनी या विषयाला सर्वप्रथम हात घातला. चर्चेसाठी वृत्ताचे हे व्यासपीठ निर्माण झाल्यावर आपले विचार व्यक्त करणे, माहिती पुरवणे अशा पद्धतीनं लोकांचा भरभरून प्रतिसाद मिळाला. त्यानं प्रेरित होऊन सप्रे दाम्पत्यानं इतरांबरोबर काही गावांत छोट्या परिषदा घेतल्या.
तसं पाहिलं तर सोळापैकी जवळजवळ प्रत्येक अधिवेशनात 'निवृत्तीसाठीची योजना' या विषयावर २/३ तासांचा परिसंवाद झाला होता. मात्र 'उत्तररंग' हा बृ. म. मंडळाचा भाग असावा याबद्दल सप्रे दांम्पत्य आग्रही होते. त्याची कारणं सांगताना डॉ. अशोक म्हणाले, 'त्यामुळे जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत जलद पोहोचता येईल. दुसरं म्हणजे एक अधिकृत स्वरूप मिळाल्यानं सरकारी मदतीचं पाठबळ मिळणं सोपं जाईल. या विषयासंदर्भात काम करणाऱ्या गटांना एका सूत्रात बांधून त्यातून 'व्हर्च्युअल कम्युनिटी' अशी 'उत्तररंग वसाहत' होऊ शकेल आणि त्यातूनच प्रत्यक्षात अशी वसाहत (पुण्यातील 'अथश्री'सारखी) बांधून द्यायला अनेक बांधकाम व्यावसायिक पुढे सरसावतील'!
सप्रे यांचं हे अनुमान परिषदेत प्रत्यक्षात उतरलं. संपूर्ण परिषदच प्रायोजित केली होती पुण्याच्या 'परांजपे स्कीम्स' या बांधकाम व्यवसायातल्या अग्रगण्य कंपनीनं! डॉ. मोहन आगाशे यांनी परिषदेचं उद्घाटन करून 'जागोजागी छोटा महाराष्ट्र निर्माण करण्याच्या प्रयत्नांना दाद दिली. शशांक परांजपे यांनी व्यावसायिकतेच्या पलीकडे जाऊन दिलखुलास गप्पा मारल्या. 'इथली मंडळी बृहन्महाराष्ट्र मंडळाच्या माध्यमातून आपली मराठी अस्मिता दाखवतात. अभिमानानं भारताशी जोडून राहतात. आपला पूर्वेतिहास विसरत नाहीत. त्यामुळे परिषद प्रायोजित करून त्यांना आर्थिक मदत करणं मला गरजेचं वाटलं!' असं ते म्हणाले. इथे 'अथश्री'सारखे प्रकल्प करण्याची त्यांची इच्छा आणि तयारी दिसली. दोन्हीमध्ये काय साम्य किंवा बदल असतील याचं चित्र उभं करताना शशांक म्हणाले, 'अहो पुण्यात काय किंवा अमेरिकेत काय, माणूस तोच! त्याच्या गरजा, धकाधक आणि एकाकीपणाही तोच! वार्धक्याची चाहूल लागल्यावर इथेही असहायता येतेच. निवृत्त झाल्यावर आपलं खाणंपिणं, सांस्कृतिक गरजा, समवयस्कांचा सहवास त्यांना अधिक भावतो. त्यामुळे जर इथे भारतीयांसाठी 'अथश्री'सारखे प्रकल्प सुरू केले, तर त्यात 'छोटा भारत'च येईल! मूळचे भारतीय म्हणून एकसूत्रता आणि प्रांतातली विविधता यांचा तो सुंदर मिलाफ असेल आणि विविध खाद्यपदार्थ, वेगवेगळे सणवार यातून तो जल्लोषात व्यक्तही होईल याची खात्री वाटते!'
इगी इग्नीशियस या १९७९ मध्ये पदव्युत्तर शिक्षणासाठी चेन्नईतून आलेल्या भारतीय इंजिनीअरनं २००८ पासून 'फ्लोरिडा'मध्ये 'शांतिनिकेतन' या नावानं भारतीयांच्या वसाहती बांधायचा श्रीगणेशा केला. त्याला भरपूर प्रतिसाद मिळाल्यानं त्यानं आता शिकागो, लॉस एंजेलिस, वॉशिंग्टन डी. सी. आणि मलेशियातही हे प्रकल्प सुरू केले आहेत. प्रत्येक राज्यातूनच त्यांना विचारणा होतेय. याची पुढची पायरी म्हणजे कमकुवत आर्थिक गटातल्या भारतीयांसाठी इगीनं आता 'शांतिनिकेतन आश्रम' बांधायला घेतले आहेत. भारतीय भोजनासकट इथे त्यांना अल्प दरात राहता येईल. यासाठी देणग्या गोळा करण्याचं कामही सुरू आहे. पत्नी आजारी असूनही त्यानं परिषदेला हजेरी लावली.
डॉ. दिलीप जेस्ते हे ज्येष्ठांचे मनोविकार तज्ज्ञ आहेत. 'निष्क्रीय वृद्धत्वापासून सक्रीय आणि सकारात्मक वृद्धत्वाकडे वाटचाल करण्यातल्या विज्ञानातल्या विस्मयजनक संशोधनाकडे त्यांनी लक्ष वेधलं. ते म्हणाले, 'नातवंडांना वाढवताना मेंदूची शारीरिक वाढ नव्या जोमानं होते हे लक्षात आलं. डॉल्फिन, व्हेल यांच्यावर झालेल्या संशोधनात! मानवालाही ते लागू पडतं. शारीरिक व्यायाम, भावनांचं संतुलन, सामाजिक अभिसरण, गीतेचं तत्त्वज्ञान हे सारं अंगिकारलं तर 'साठी बुद्धी नाठी' जाऊच द्या. उलट वृद्धत्वातही मेंदूच्या पेशी चक्क वाढू शकतात! सतत क्रियाशील राहण्यानं वृद्धत्व आश्चर्यकारकरीत्या सुखकर होतं. वयोमानाप्रमाणे रोग होणारच, पण त्याची तीव्रता आटोक्यात राहते.' 'भारत आणि अमेरिका - दोन्हीकडे आयुर्मान वाढतंय. भारतातील सरासरी वय ६५ तर अमेरिकेतील ८०! पुढील ३० वर्षांत ते ९०च्या जवळ जाईल. त्यामुळे निवृत्तीनंतर जर एवढं आयुष्य जगायचंय तर त्याचा सजग विचार व्हायलाच हवा. विज्ञान, विद्वत्ता, अनुभवाची परिपक्वता आणि शारीरिक-मानसिक सक्रियता या चतुःसुत्रीनं आपण हे आव्हान स्वीकारायचं आहे'!
डॉ. शरयू तुळपुळे, डॉ. अरुण, डॉ. गजानन सबनीस आणि अपर्णा हांडे यांनी वृद्धत्वाच्या विविध पैलूंवर भर दिला. साथीदाराच्या मृत्यूनंतर येणाऱ्या भावनिक एकाकीपणाला कसं तोंड द्यायचं, एकट्यानं आर्थिक व्यवस्थापन कसं करायचं, संस्कृतीचा आरोग्यसुविधांवर कसा परिणाम होतो, याबरोबरच, डॉ. गजानन सबनीसांनी निवृत्तीनंतर दोन्हीकडे (भारत-अमेरिका) विभागून कसं राहता येईल याचीही दिशा दाखवली.
विद्या सप्रे यांनी भारत/अमेरिकेत समाजसेवा करून निवृत्ती कशी अर्थपूर्ण होऊ शकेल यावर विवेचन केलं. 'सोळावं वरीस धोक्याचं' तसं 'साठावं वरीस 'मोक्याचं' असल्याचं सांगून स्वयंसेवा करण्याच्या अनेक संधींना स्वीकारण्याचा विचार मांडला. त्याच अनुषंगानं गरजू रुग्णांसाठी अत्यल्प दरात शस्त्रक्रिया आणि मोफत कॅन्सर तपासणी व इतर वैद्यकीय प्रकल्प राबवणाऱ्या पुण्यातील 'समवेदना' संस्थेतर्फे प्रीती दामले, 'ज्ञानप्रबोधिनी' या अनेक उपक्रम राबवणाऱ्या पुण्यातील संस्थेतर्फे सुपर्णा गोखले आणि न्यूजर्सीतील संस्थेतर्फे जगदीश वासुदेव यांनी आपल्या संस्थाची माहिती आणि तपशील देऊन निधी संकलनाचे आवाहन केले. भारतातील ज्येष्ठ नागरिक संघांप्रमाणेच उत्तर अमेरिकेतील विविध ठिकाणांहून आलेल्या संघांनी आपले उपक्रम, अनुभव सर्वांबरोबर वाटून घेतले.
२०१३च्या अधिवेशनात मोहन रानडे यांनी भरपूर परिश्रम घेऊन ५५ वर्षांवरील अमेरिकास्थित मराठी लोकांची डिरेक्टरी प्रसिद्ध केली. संकेतस्थळही निर्माण झालंय, मात्र सप्रे दाम्पत्याच्या म्हणण्यानुसार 'उत्तररंग' हा कुणा एकाचा क्लब नाही तर ती 'संकल्पना' आहे!
कीर्तनात जसे पूर्वरंग उत्तररंग असतात तसे ते जीवनातही असतात. अमेरिकेत तर ते आणखीनच गुंतागुंतीचे! कारण पूर्वरंगात शिक्षण आणि नोकरीच्या निमित्तानं आल्यानं त्याभोवतीच सारे संदर्भ फिरतात, मात्र उत्तररंगात हे संदर्भ बदलतात, निर्णय नव्यानं घ्यावे लागतात, घर बदलावं का? लहान घरात केव्हा जावं? भारतात परत जावं का? सहा-सहा महिने विभागले, तर ते किती दिवसांत झेपेल? मुलांच्याच गावात वेगळं राहिलो आणि त्यांनी नोकरी बदलली तर? गावातल्या रिटायर्ड कम्युनिटीमधील अमेरिकन जीवनप्रणाली आपल्याला रुचेल आणि पचेल का? दोघांच्या जेवणखाणं-मनोरंजनाच्या कल्पना वेगळ्या असल्याचं जाणवतंय का? खाणंपिणं, संगीत, मित्रमंडळींबरोबर सुखदुःखाच्या गोष्टी करणे याबाबत आपण जास्त भारतीय होत चाललोय का? या आणि अशा अनेक प्रश्नांना भिडताना त्यांना वाटतं की हे एकट्याचे प्रश्न नाहीत आणि स्वतंत्रपणे सोडवताही येणार नाहीत. त्यासाठी एकत्र यायला हवं. थोडक्यात आपण आपले उत्तर आयुष्य सुखा-समाधानात कसे घालवू शकू याच्या मार्गदर्शनासाठी लागणाऱ्या आचार-विचारांची, माहितीची देवाण-घेवाण करण्यासाठी उभा केलेला रंगमंच म्हणजे उत्तररंग! या उपक्रमाचं महत्त्व इथे दिवसेंदिवस वाढत राहणार आहे, कारण उत्तर आयुष्यात प्रवेश करणाऱ्या मराठी भारतीयांची संख्या वाढतच जाणार आहे. अमेरिकेतल्या प्रत्येक मराठी माणसाला उत्तररंग जिव्हाळ्याचा वाटला पाहिजे हे संयोजकांचं सूत्र आहे.
-ज्योत्स्ना नाईक
( महाराष्ट्र टाईम्सच्या सौजन्य़ाने- ११ जुलै २०१५)
स्थलांतर करून अमेरिकेत आलेल्या लोकांना आयुष्याच्या पूर्वकाळाचा तसा उत्तरकाळाचाही वेगळा विचार करावा लागतो. विशेषतः साठ-सत्तरच्या दशकात आलेली पहिली पिढी आता निवृत्त झाली आहे. यासाठी जानेवारी २००४ पासून बृ. म. वृत्तात 'उत्तररंग' हे सदर गेली १०/१२ वर्षं सातत्यानं सुरू ठेवून डॉ. अशोक सप्रे आणि विद्या सप्रे यांनी या विषयाला सर्वप्रथम हात घातला. चर्चेसाठी वृत्ताचे हे व्यासपीठ निर्माण झाल्यावर आपले विचार व्यक्त करणे, माहिती पुरवणे अशा पद्धतीनं लोकांचा भरभरून प्रतिसाद मिळाला. त्यानं प्रेरित होऊन सप्रे दाम्पत्यानं इतरांबरोबर काही गावांत छोट्या परिषदा घेतल्या.
तसं पाहिलं तर सोळापैकी जवळजवळ प्रत्येक अधिवेशनात 'निवृत्तीसाठीची योजना' या विषयावर २/३ तासांचा परिसंवाद झाला होता. मात्र 'उत्तररंग' हा बृ. म. मंडळाचा भाग असावा याबद्दल सप्रे दांम्पत्य आग्रही होते. त्याची कारणं सांगताना डॉ. अशोक म्हणाले, 'त्यामुळे जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत जलद पोहोचता येईल. दुसरं म्हणजे एक अधिकृत स्वरूप मिळाल्यानं सरकारी मदतीचं पाठबळ मिळणं सोपं जाईल. या विषयासंदर्भात काम करणाऱ्या गटांना एका सूत्रात बांधून त्यातून 'व्हर्च्युअल कम्युनिटी' अशी 'उत्तररंग वसाहत' होऊ शकेल आणि त्यातूनच प्रत्यक्षात अशी वसाहत (पुण्यातील 'अथश्री'सारखी) बांधून द्यायला अनेक बांधकाम व्यावसायिक पुढे सरसावतील'!
सप्रे यांचं हे अनुमान परिषदेत प्रत्यक्षात उतरलं. संपूर्ण परिषदच प्रायोजित केली होती पुण्याच्या 'परांजपे स्कीम्स' या बांधकाम व्यवसायातल्या अग्रगण्य कंपनीनं! डॉ. मोहन आगाशे यांनी परिषदेचं उद्घाटन करून 'जागोजागी छोटा महाराष्ट्र निर्माण करण्याच्या प्रयत्नांना दाद दिली. शशांक परांजपे यांनी व्यावसायिकतेच्या पलीकडे जाऊन दिलखुलास गप्पा मारल्या. 'इथली मंडळी बृहन्महाराष्ट्र मंडळाच्या माध्यमातून आपली मराठी अस्मिता दाखवतात. अभिमानानं भारताशी जोडून राहतात. आपला पूर्वेतिहास विसरत नाहीत. त्यामुळे परिषद प्रायोजित करून त्यांना आर्थिक मदत करणं मला गरजेचं वाटलं!' असं ते म्हणाले. इथे 'अथश्री'सारखे प्रकल्प करण्याची त्यांची इच्छा आणि तयारी दिसली. दोन्हीमध्ये काय साम्य किंवा बदल असतील याचं चित्र उभं करताना शशांक म्हणाले, 'अहो पुण्यात काय किंवा अमेरिकेत काय, माणूस तोच! त्याच्या गरजा, धकाधक आणि एकाकीपणाही तोच! वार्धक्याची चाहूल लागल्यावर इथेही असहायता येतेच. निवृत्त झाल्यावर आपलं खाणंपिणं, सांस्कृतिक गरजा, समवयस्कांचा सहवास त्यांना अधिक भावतो. त्यामुळे जर इथे भारतीयांसाठी 'अथश्री'सारखे प्रकल्प सुरू केले, तर त्यात 'छोटा भारत'च येईल! मूळचे भारतीय म्हणून एकसूत्रता आणि प्रांतातली विविधता यांचा तो सुंदर मिलाफ असेल आणि विविध खाद्यपदार्थ, वेगवेगळे सणवार यातून तो जल्लोषात व्यक्तही होईल याची खात्री वाटते!'
इगी इग्नीशियस या १९७९ मध्ये पदव्युत्तर शिक्षणासाठी चेन्नईतून आलेल्या भारतीय इंजिनीअरनं २००८ पासून 'फ्लोरिडा'मध्ये 'शांतिनिकेतन' या नावानं भारतीयांच्या वसाहती बांधायचा श्रीगणेशा केला. त्याला भरपूर प्रतिसाद मिळाल्यानं त्यानं आता शिकागो, लॉस एंजेलिस, वॉशिंग्टन डी. सी. आणि मलेशियातही हे प्रकल्प सुरू केले आहेत. प्रत्येक राज्यातूनच त्यांना विचारणा होतेय. याची पुढची पायरी म्हणजे कमकुवत आर्थिक गटातल्या भारतीयांसाठी इगीनं आता 'शांतिनिकेतन आश्रम' बांधायला घेतले आहेत. भारतीय भोजनासकट इथे त्यांना अल्प दरात राहता येईल. यासाठी देणग्या गोळा करण्याचं कामही सुरू आहे. पत्नी आजारी असूनही त्यानं परिषदेला हजेरी लावली.
डॉ. दिलीप जेस्ते हे ज्येष्ठांचे मनोविकार तज्ज्ञ आहेत. 'निष्क्रीय वृद्धत्वापासून सक्रीय आणि सकारात्मक वृद्धत्वाकडे वाटचाल करण्यातल्या विज्ञानातल्या विस्मयजनक संशोधनाकडे त्यांनी लक्ष वेधलं. ते म्हणाले, 'नातवंडांना वाढवताना मेंदूची शारीरिक वाढ नव्या जोमानं होते हे लक्षात आलं. डॉल्फिन, व्हेल यांच्यावर झालेल्या संशोधनात! मानवालाही ते लागू पडतं. शारीरिक व्यायाम, भावनांचं संतुलन, सामाजिक अभिसरण, गीतेचं तत्त्वज्ञान हे सारं अंगिकारलं तर 'साठी बुद्धी नाठी' जाऊच द्या. उलट वृद्धत्वातही मेंदूच्या पेशी चक्क वाढू शकतात! सतत क्रियाशील राहण्यानं वृद्धत्व आश्चर्यकारकरीत्या सुखकर होतं. वयोमानाप्रमाणे रोग होणारच, पण त्याची तीव्रता आटोक्यात राहते.' 'भारत आणि अमेरिका - दोन्हीकडे आयुर्मान वाढतंय. भारतातील सरासरी वय ६५ तर अमेरिकेतील ८०! पुढील ३० वर्षांत ते ९०च्या जवळ जाईल. त्यामुळे निवृत्तीनंतर जर एवढं आयुष्य जगायचंय तर त्याचा सजग विचार व्हायलाच हवा. विज्ञान, विद्वत्ता, अनुभवाची परिपक्वता आणि शारीरिक-मानसिक सक्रियता या चतुःसुत्रीनं आपण हे आव्हान स्वीकारायचं आहे'!
डॉ. शरयू तुळपुळे, डॉ. अरुण, डॉ. गजानन सबनीस आणि अपर्णा हांडे यांनी वृद्धत्वाच्या विविध पैलूंवर भर दिला. साथीदाराच्या मृत्यूनंतर येणाऱ्या भावनिक एकाकीपणाला कसं तोंड द्यायचं, एकट्यानं आर्थिक व्यवस्थापन कसं करायचं, संस्कृतीचा आरोग्यसुविधांवर कसा परिणाम होतो, याबरोबरच, डॉ. गजानन सबनीसांनी निवृत्तीनंतर दोन्हीकडे (भारत-अमेरिका) विभागून कसं राहता येईल याचीही दिशा दाखवली.
विद्या सप्रे यांनी भारत/अमेरिकेत समाजसेवा करून निवृत्ती कशी अर्थपूर्ण होऊ शकेल यावर विवेचन केलं. 'सोळावं वरीस धोक्याचं' तसं 'साठावं वरीस 'मोक्याचं' असल्याचं सांगून स्वयंसेवा करण्याच्या अनेक संधींना स्वीकारण्याचा विचार मांडला. त्याच अनुषंगानं गरजू रुग्णांसाठी अत्यल्प दरात शस्त्रक्रिया आणि मोफत कॅन्सर तपासणी व इतर वैद्यकीय प्रकल्प राबवणाऱ्या पुण्यातील 'समवेदना' संस्थेतर्फे प्रीती दामले, 'ज्ञानप्रबोधिनी' या अनेक उपक्रम राबवणाऱ्या पुण्यातील संस्थेतर्फे सुपर्णा गोखले आणि न्यूजर्सीतील संस्थेतर्फे जगदीश वासुदेव यांनी आपल्या संस्थाची माहिती आणि तपशील देऊन निधी संकलनाचे आवाहन केले. भारतातील ज्येष्ठ नागरिक संघांप्रमाणेच उत्तर अमेरिकेतील विविध ठिकाणांहून आलेल्या संघांनी आपले उपक्रम, अनुभव सर्वांबरोबर वाटून घेतले.
२०१३च्या अधिवेशनात मोहन रानडे यांनी भरपूर परिश्रम घेऊन ५५ वर्षांवरील अमेरिकास्थित मराठी लोकांची डिरेक्टरी प्रसिद्ध केली. संकेतस्थळही निर्माण झालंय, मात्र सप्रे दाम्पत्याच्या म्हणण्यानुसार 'उत्तररंग' हा कुणा एकाचा क्लब नाही तर ती 'संकल्पना' आहे!
कीर्तनात जसे पूर्वरंग उत्तररंग असतात तसे ते जीवनातही असतात. अमेरिकेत तर ते आणखीनच गुंतागुंतीचे! कारण पूर्वरंगात शिक्षण आणि नोकरीच्या निमित्तानं आल्यानं त्याभोवतीच सारे संदर्भ फिरतात, मात्र उत्तररंगात हे संदर्भ बदलतात, निर्णय नव्यानं घ्यावे लागतात, घर बदलावं का? लहान घरात केव्हा जावं? भारतात परत जावं का? सहा-सहा महिने विभागले, तर ते किती दिवसांत झेपेल? मुलांच्याच गावात वेगळं राहिलो आणि त्यांनी नोकरी बदलली तर? गावातल्या रिटायर्ड कम्युनिटीमधील अमेरिकन जीवनप्रणाली आपल्याला रुचेल आणि पचेल का? दोघांच्या जेवणखाणं-मनोरंजनाच्या कल्पना वेगळ्या असल्याचं जाणवतंय का? खाणंपिणं, संगीत, मित्रमंडळींबरोबर सुखदुःखाच्या गोष्टी करणे याबाबत आपण जास्त भारतीय होत चाललोय का? या आणि अशा अनेक प्रश्नांना भिडताना त्यांना वाटतं की हे एकट्याचे प्रश्न नाहीत आणि स्वतंत्रपणे सोडवताही येणार नाहीत. त्यासाठी एकत्र यायला हवं. थोडक्यात आपण आपले उत्तर आयुष्य सुखा-समाधानात कसे घालवू शकू याच्या मार्गदर्शनासाठी लागणाऱ्या आचार-विचारांची, माहितीची देवाण-घेवाण करण्यासाठी उभा केलेला रंगमंच म्हणजे उत्तररंग! या उपक्रमाचं महत्त्व इथे दिवसेंदिवस वाढत राहणार आहे, कारण उत्तर आयुष्यात प्रवेश करणाऱ्या मराठी भारतीयांची संख्या वाढतच जाणार आहे. अमेरिकेतल्या प्रत्येक मराठी माणसाला उत्तररंग जिव्हाळ्याचा वाटला पाहिजे हे संयोजकांचं सूत्र आहे.
-ज्योत्स्ना नाईक
( महाराष्ट्र टाईम्सच्या सौजन्य़ाने- ११ जुलै २०१५)
